IL-ĦOBŻ U L-FURNARA

To Share

IL-ĦOBŻ U L-FURNARA

Matul l-istorja ta’ Malta, minn dejjem kienet biċċa wġigħ ta’ ras għall-mexxejja ta’ dawn il-gżejjer biex jaraw li jkun hawn biżżejjed qamħ għal kulħadd. Il-qamħ li kienu jkabbru l-bdiewa Maltin kien jitma’ biss lil madwar terz tal-popolazzjoni. Għalhekk kien jiġi importat ħafna qamħ minn Sqallija, iżda ma kienx hemm għalfejn jitħallsu taxxi fuqu. Staġun ħażin kien joħloq bosta problemi, bħal prezzijiet għoljin, ġuħ fost il-poplu, u saħansitra rewwixti.

Fi żmien il-Medjuevu, tħabbira pubblika magħrufa bħala ‘bandu’ kienet tistieden lin-nies – anke lin-nisa u s-sorijiet – jinvestu fin-negozju tal-qamħ. Il-Birgu kien wieħed minn tliet irħula li kellhom kunsill (dak iż-żmien kien jissejjaħ ‘Università’) jiggvernahom. Il-kunsill kellu sehem importanti fit-tmexxija ta’ dawn l-investimenti. Kien jagħti l-flus lis-sidien tal-bastimenti biex bihom jixtru l-qamħ minn Sqallija, li dak iż-żmien kienet parti mill-istess renju ta’ Malta, u jġibuh f’pajjiżna.

Aktar tard, il-Kavallieri ta’ San Ġwann ippruvaw iżommu l-prezzijiet stabbli. Saħansitra kienu jżommu l-qamħ fi mħażen fi Sqallija u Marsilja biex jiżguraw li l-provvista qatt ma tonqos. Tant kien importanti li dejjem ikun hawn biżżejjed qamħ, li bil-Malti għandna l-qawl “Malta qatt ma rruftat qamħ”.

Meta l-gvern Ingliż introduċa l-kummerċ ħieles, li permezz tiegħu kulħadd seta’ jimporta l-qamħ u jbigħu bil-prezz li jrid, dan ġab bidla fis-sistema tax-xiri u l-bejgħ tal-qamħ f’Malta. Minħabba f’hekk, il-prezzijiet tal-qamħ kienu jvarjaw spiss u n-nies bdew isibuha diffiċli biex jixtru x’jieklu. Il-poplu daħal jipprotesta fil-Belt Valletta fis-7 ta’ Ġunju 1919, u s-suldati Ingliżi sparaw fuq il-Maltin.

Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, Sqallija ma setgħetx tibqa’ tgħin lil Malta fl-ikel għax kienet fuq in-naħa tal-għadu. Biex il-ftit provvisti li kien hawn iservu fit-tul kemm jista’ jkun, il-furnara kien ikollhom jużaw taħlita ta’ tipi differenti ta’ dqiq. Kwart mit-taħlita kien ikun dqiq tal-qamħ mill-Kanada, kwart ieħor dqiq tax-xgħir minn Malta, u nofs it-taħlita kien ikun dqiq tal-qamħirrun. Aktar ma l-gwerra kaxkret fit-tul, kien jintuża saħansitra dqiq magħmul mill-patata u minn kwalunkwe ħaġa oħra li setgħet tintaħan.

Fl-imgħoddi n-nies kienu jieklu ħafna ħobż, flimkien ma’ ikel bażiku ieħor bħal ġobon magħmul mill-ħalib tan-nagħaġ jew tal-mogħoż, basal, żebbuġ, ħut immellaħ, żejt, bajd, minestra, u l-frott li jkun fi żmienu. It-tip ta’ ħobż li kont tiekol kien jikxef kemm ikollok flus. L-għonja kienu jieklu ħobż abjad magħmul minn dqiq tajjeb ħafna, filwaqt li l-foqra kienu jieklu l-ħobż tal-maħlut – ħobż aktar skur magħmul b’taħlita ta’ qamħ u xgħir. Fil-fatt, l-Inkwiżitur Fabio Chigi (1634-1639) jiddeskrivi lir-raħħala bħala nies li jieklu l-ħobż tax-xgħir. Għandna wkoll l-idjoma “x’ħobż jiekol dan?” li kienet tintuża biex wieħed jistaqsi jekk xi ħadd partikolari hux sinjur jew fqir. Dan ifisser li l-ħobż li persuna kienet tiekol kien jindika wkoll il-pożizzjoni tagħha fis-soċjetà.

Il-forn tal-Ordni fil-Belt Valletta

Ġewwa l-Forn tal-Ordni fil-Belt Valletta

Fl-1590, daqs terz (xi 10,000 ruħ) tal-popolazzjoni ta’ Malta kienet tgħix qrib il-port. Sas-snin ħamsin tas-seklu 18, in-numru kien kiber għal madwar 40 fil-mija tal-popolazzjoni. F’Ħal Qormi, magħruf ukoll bħala ‘Casal Forno’, kien hemm bosta furnara jagħmlu l-ħobż. Il-bejjiegħa tal-Belt Valletta kienu jixtru l-ħobż mingħandhom u mill-forn immexxi mill-Ordni ta’ San Ġwann, li biss biss kien jaħmi aktar minn 26,000 ħobża fix-xahar għas-Sacra Infermeria (l-isptar tal-Ordni). Wara l-Belt, Bormla kienet l-aktar belt awtosuffiċjenti qrib il-port. Nafu b’furnar jismu Leonardo Abate li biegħ ħobż frisk lil Gioanne Lopes, resident ġdid ta’ Bormla, fl-1603. Ir-‘rollo’ (inventarju) tal-1760 għal Bormla jsemmi erba’ għaġġiena u erba’ ħabbieża professjonali. Fl-1784 f’Bormla kien hemm ħamest ifran (imsejħa ‘fornari’), filwaqt li l-Isla kien hemm tnejn. Dan ifisser li kien hawn ftit postijiet mhux ħażin fejn kien isir il-ħobż biex jitma’ lil kulħadd.

Lura fl-1593, kien hemm mara jisimha Bartholomea de Milo li kienet taħmi l-ħobż fil-forn tagħha stess f’Bormla. Iżda din kienet rarità. Ħafna nies ma kienx ikollhom forn f’darhom, kif għandna llum. Minflok, kienu jmorru għand il-furnar u jużaw il-forn kbir tiegħu. Il-furnar kien jieħu ħsieb il-forn, filwaqt li n-nies kienu jieħdu l-ingredjenti tagħhom stess u jagħmlu l-ħobż flimkien. Huma u jaħdmu, kienu jpartu kelmtejn u dan kien jgħin biex il-komunità ssir aktar magħquda. Il-ħlas tal-furnar kien jikkonsisti f’xewk, li huwa kien juża biex iqabbad il-forn.

‘Casal Forno’ ġewwa Hal Qormi

L-għaġina tal-ħobż

Il-familji kienu jieħdu wkoll ikel ieħor għand il-furnar, bħal torti jew ħaxix, biex jissajjar fil-fran imqabbdin bl-injam sakemm ikunu l-knisja. Kulħadd kien jimmarka d-dixx tiegħu b’labra tal-metall biex ħadd ma jieħu dixx li mhux tiegħu. Din id-drawwa għadek issibha sal-lum f’xi nħawi.

Bil-Malti nużaw il-kelma ‘forn’ kemm għall-post minn fejn il-furnar ibiegħ il-ħobż u kemm għall-post fejn il-furnar idaħħal il-ħobż nej biex jinħema. Dan tal-aħħar ikun forma ta’ nofs koppla kbira magħmula mill-ġebla tal-franka, b’bieb tqil tal-metall. Fl-imgħoddi, il-fran kien ikollhom ukoll kamra fejn kien jintaħan il-qamħ biex isir id-dqiq.

Il-ħobż jibda jinħema tard filgħaxija, għall-ħabta tad-9:00, u l-proċess jibqa’ għaddej sa kmieni filgħodu, f’xi l-5:00. Biex il-forn jisħon sew, jitqabbad in-nar fi kmajra tal-ġebel ħdejh li tissejjaħ ‘gali’. Il-forn itella’ temperatura ta’ 275 grad Celsius!

F’Bormla kien hemm żewġ imtieħen tar-riħ: waħda fi Triq San Ġwann t’Għuxa magħrufa bħala tal-Maħruq u l-oħra fi Triq il-Mitħna, li tinsab fin-naħa tal-Grigal ta’ Bormla, sewwasew fuq is-Swar ta’ Santa Margerita (din tikkonsisti minn żewġ imtieħen ħdejn xulxin). Dawn iż-żewġ imtieħen inbnew flimkien ma’ sitta oħra mill-Fondazzjoni Cotoner fl-1674. Il-Gran Mastru Nikola Cotoner u ħuh waqqfu din il-fondazzjoni biex permezz tad-dħul mill-kirjiet tagħhom jitħallsu s-salarji tas-suldati tal-Forti Ricasoli.

It-taħħan kien iżomm l-għodda u l-annimali fil-kmamar t’isfel, filwaqt li hu u l-familja tiegħu kienu jgħixu fl-ewwel sular. Fis-seklu 19, l-imtieħen ta’ Santa Margerita bdew jintużaw biex jitħnu l-qamħ. Qabel dan, minħabba li kienu qrib ħafna tal-imħażen tal-porvli, x’aktarx li kienu jintużaw għad-dħin tal-faħam tal-kannol.

Id-dokumenti juru li fl-1795, l-imtieħen tar-riħ ta’ Santa Margherita kienu mikrija lil Matteo Fenech u lin-neputi tiegħu. Meta dawn il-gżejjer għaddew f’idejn l-Imperu Brittaniku, dawn l-imtieħen, ġew mikrija lil Ġiuseppe Falzon u aktar tard lil ċertu Bonavia min-Naxxar, għal perjodu ta’ 100 sena.

L-imtieħen ta’ Santa Margerita baqgħu jintużaw għad-dħin tal-qamħ sal-1916. Ftit anqas minn mitt sena wara, fl-2010, il-makkinarju tagħhom tneħħa u ttieħed fil-Mitħna Xarolla fiż-Żurrieq. L-ispiża għall-bini tal-mitħna ta’ San Ġwann t’Għuxa, li kienet tintuża għall-produzzjoni tal-porvli, kienet ta’ 1,200 skud u kienet tinkera għal 300 skud fis-sena. Fl-1809, sajjetta laqtitha u ġarrbet xi ħsarat. Wara li saru t-tiswijiet meħtieġa, bdiet topera mill-ġdid fl-1832 u waqfet topera fl-1879.

Giacomo Bosio u Francesco Balbi da Correggio jirriferu għal mitħna tat-tħin tal-porvli li kienet topera fil-Forti Sant’Anġlu fil-Birgu fl-1565.

Fl-istess żmien, fl-Isla kienu joperaw żewġ imtieħen tar-riħ oħra. Dawn jidhru fl-affreski tas-seklu 16 ta’ Matteo Perez d’Aleccio li jinsabu fis-Sala tal-Gran Kunsill fil-Palazz tal-Gran Mastru, il-Belt Valletta. Skont Clifford Vella, fil-ktieb tiegħu dwar l-imtieħen tar-riħ f’Malta, dawn kienu l-ewwel imtieħen fuq l-Gżejjer Maltin li kienu mħaddma bir-riħ, u id-dokumenti juru li kienu jiffunzjonaw bejn l-1532 u l-1631. Fil-fatt, maġenb il-Knisja ta’ Porto Salvo (San Filippu), hemm lapida li tfakkar il-bini ta’ mitħna mill-Gran Mastru L’Isle Adam fl-1533. Din iż-żona kienet magħrufa bħala Monte del Molino, li tfisser “l-Għolja tal-Mitħna tar-riħ”. Huwa probabbli ħafna li dawn l-imtieħen oriġinarjament inbnew għat-tħin tal-porvli. Id-distanza bejn l-imtieħen u l-Forti San Mikiel hija ta’ madwar 120 metru, bħala prekawzjoni f’każ ta’ splużjoni. L-imtieħen kienu simili ħafna għal dawk f’Rodi, u differenti minn dawk li nbnew aktar tard mill-Kavallieri. Mappa bikrija tal-Isla saħansitra turi tliet imtieħen minflok tnejn.

L-inġinier militari William Scamp kien responsabbli mill-bini tal-Fran Navali industrijali fix-xatt tal-Birgu. Dawn ħadu post l-Arsenal tal-Ordni u kienu jaħdmu bis-sistema tal-fwar. Hawn, kuljum kienu jitħejjew 17,500 irtal (14,000 kg) ħobż u gallettini biex jitimgħu l-Flotta Navali Brittanika.

Sa ftit tas-snin ilu, fil-Birgu kien hemm tliet ifran privati: wieħed f’27, Triq it-Tramuntana, magħruf bħala l-Forn ta’ Ġorġ; ieħor fi Triq il-Majjistral; u l-aħħar wieħed li għalaq kien jinsab fi Triq San Anton. Dan tal-aħħar kien magħruf bħala l-Forn ta’ Gejtu jew Cassar Bakery.

Mitħna ta’ Santa Margerita

Kreditu tar-ritratt: Heritage Malta

Birgu

Fost il-fran li kien hemm f’Bormla, insibu wieħed fi Triq il-Pellegrinaġġ. Illum dan ma għadux jagħmel il-ħobż iżda ġie konvertit f’ħanut tal-pizza bl-isem il-Forn tal-Għawdxi. Il-proprjetarju huwa furnar Għawdxi rinomat minn Nadur, u l-aktar prodott popolari li jinxtara minn hawn hija l-ftira Għawdxija.

Minn dak li qallulna, jidher li fl-Isla kien hemm ukoll xi fran, fosthom dak fi Triq il-Vitorja viċin il-Knisja ta’ San Filippu, li baqa’ jopera sa tard is-snin 80 tas-seklu 20. Forn ieħor, li kien jinsab qrib l-venda, eventwalment inbidel f’għassa tal-pulizija. Forn ieħor, li għadu jopera sal-lum fl-Isla, jinsab fit-triq parallela ma’ Triq San Ġiljan li tagħti għal fuq il-baċir.

Ara lil Emanuel Cassar fil-forn tiegħu, Cassar Bakery, fil-Birgu qabel ma’ għalaq:

Il-ħabbież

Fil-forn Malti ssib persuna speċjali magħrufa bħala ‘l-għaġġien’. Dan xogħlu hu li jħallat id-dqiq, l-ilma, il-melħ u t-tinsila, li hija biċċa għaġina minn tal-jum ta’ qabel li titħalla tiffermenta fl-ilma. Fis-sajf tintuża inqas tinsila għax il-ħobż jogħla aktar malajr meta tkun is-sħana, iżda jintuża aktar melħ biex il-ħobż iżomm iżjed. Fix-xitwa jsir bil-kontra.

Wara li titħallat, l-għaġina trid titħalla toqgħod għal xi tliet sigħat biex togħla – proċess li bl-Ingliż jissejjaħ ‘proving’. Imbagħad iqattgħuha biċċiet u kull biċċa tintiżen u tingħata forma tonda. Xi drabi jagħmlulha qatgħat żgħar jew slaleb fil-ġenb jew fil-wiċċ. Il-biċċiet tal-għaġina mbagħad jitqiegħdu fuq it-tilari, f’ringiela li tissejjaħ ‘triq’, u hemmhekk ikomplu jogħlew għal siegħa oħra. Il-ħabbież imbagħad juża l-palun – bħal maqdef kbir ħafna – biex idaħħal l-għaġina fil-forn.

Hemm tip ta’ ħobż speċjali magħruf bħala ‘ftira’, li jkun ċatt u tond b’toqba fin-nofs u li m’għandux bżonn ħafna ħin biex jogħla. Il-ftajjar jiddaħħlu fil-forn l-ewwel, għax jinħtieġu temperaturi ogħla iżda inqas ħin biex jinħmew – xi għaxar minuti kollox. Il-ħobża tal-Malti tieħu aktar ħin, daqs tliet kwarti. Meta l-ħobż ikun sar u r-riħa tfuħ tiegħu tibda tinxtamm sew, jintuża l-palun tal-ħruġ biex jinħareġ mill-forn.

Biex jiċċajtaw, il-furnara jgħidu li l-ħabbieża żgur se jmorru l-ġenna meta jmutu, għax diġà jkunu qattgħu ħafna ħin fis-sħana tan-nar f’din id-dinja! Hu għalhekk, fil-fatt, li l-ħabbieża jitħallsu iżjed u jaħdmu inqas sigħat minn dawk li jagħġnu u jqattgħu.

Minbarra l-ħobż tradizzjonali, fil-fran jinħmew u jinbiegħu wkoll ħlewwiet bħall-biskuttini tar-raħal u l-qagħaq tal-ħmira, ħobż miksi bil-ġulġlien, ħobż tal-Franċiż, bziezen u panini. Illum ħafna fran jaħdmu bl-elettriku minflok jitqabbdu bl-injam, għax ir-regolamenti jesiġu li ċ-ċmieni jkunu ta’ ċertu għoli u m’għadux jista’ jintuża injam miżbugħ biċ-ċomb.

Il-ħobż tradizzjonali,

It-tagħrif għal din il-kitba nkiseb minn dawn is-sorsi:

‘Bread in Early Modern Malta: The Voice Within’ by Noel Buttigieg. Published in ‘Welcome, The Journal of the Institute of Tourism Studies’ Issue no. 5, May 2010.
‘The Administration of the Order’s Bakery: Some Preliminary Observations’ by Noel Buttigieg. Published in ‘Sacra Militia’, Issue no. 10, 2011.
‘Bread and the City: 1740-1798’ by Noel Buttigieg. Published in ‘Sacra Militia’, Issue no. 13, 2014.
‘Breadways and Black-Market Intrigues in 1942 Malta’. by Noel Buttigieg. Published in Global Food History, 7:3, 2021
‘State Intervention in the Grain Trade of Malta (16th-20th Century)’ by Carmel Cassar. Published in ‘Mediterranean Review’ Vol. 6, No. 2, December 2013.
‘The Way We Ate: Memories of Maltese Meals’ by Matty Cremona. Published by Midsea Books, 2010.
‘Windmills and the Production of Gunpowder in Malta’ by Simon Mercieca and Joseph Muscat. Published in Symposia Melitensia Number 9 (2013)
‘Ħobżna ta’ Kuljum: Qormi Bakeries and the Role of Bread in Society’ by Rachel Radmilli. MA Qualifying Dissertation Anthropology, University of Malta, 1999
‘Windmill Street’ Kottonera Foundation Website. Accessed February 2025: https://www.kottonera.mt/things_to_do/windmill-windmill-street/
‘Windmills’ Bormla Local Council Website. Accessed February 2025: https://bormlalc.gov.mt/en/historical-places/
‘L-Imtieħen tat-Tħin tal-Qamħ fil-Gzejjer Maltin’ by Clifford Vella, Printit Ltd, 2013.