IT-TARZNA
To Share
IT-TARZNA
Il-portijiet naturali ta’ Malta u l-qagħda tagħha f’nofs il-Baħar Mediterran minn dejjem għamluha bażi ideali għal qawwiet navali.
Fl-1800, Malta saret protettorat tal-Ingilterra. L-Ingliżi mill-ewwel ħadu f’idejhom it-tarzna l-qadima, il-baċiri, u l-binjiet fil-Port il-Kbir li qabel kienu tal-Ordni ta’ San Ġwann. Dawn il-binjiet inbidlu fi mħażen, post fejn isiru l-ħbula, fabbrika żgħira li taħdem bil-fwar, u djar għall-uffiċjali.
It-tarzna l-antika żżarmat biex minflokha jkun hemm il-Victualling Yard (post fejn kien jinħażen, jitħejja u jiġi ppakkjat l-ikel u x-xorb għall-flotta). Bejn l-1842 u l-1845, William Scamp, li kien perit u inġinier militari bravu, bena forn jaħdem bil-fwar fil-post fejn qabel kienu jiġu varati x-xwieni tal-Ordni. Fil-forn kienu jsiru kwantitajiet kbar ta’ ħobż u galletti għall-Qawwa Navali Ingliża
Wara t-telfa tal-gżira ta’ Menorca, Malta malajr saret il-bażi navali ewlenija tal-Ingliżi fil-Mediterran. William Scamp beda jibni fi gżiritna l-ewwel baċir bla ilma lil hinn mill-Ingilterra. Fil-blat fid-daħla tal-qala ta’ Bormla tħaffret struttura qisha kexxun fejn l-ilma baħar seta’ jiġi ppumpjat ’il barra biex ikun jista’ jinbena jew jissewwa bastiment. Fl-1847 dan il-baċir laqa’ fih l-HMS Antelope, l-ewwel vapur tal-Qawwa Navali Rjali li qatt issewwa hemmhekk. Ftit snin wara, il-Baċir Numru 1 tkabbar biex sar baċir doppju. Billi bdew ġejjin lejn Malta aktar u aktar vapuri, speċjalment wara l-ftuħ tal-Kanal ta’ Suez, f’Qalet il-Franċiżi, bejn l-1861 u l-1909, inbnew ħames baċiri oħra – tlieta li jieħdu vapur wieħed, u baċir doppju.
Bieb kbir li kien jissejjaħ Porta Haynduili (Għajn Dwieli), mibni mill-perit Blondel des Croisettes (1628-1698), iżżarma u minfloku tħaffret mina taħt is-Sur ta’ San Pawl li saret id-daħla l-ġdida tat-tlett ibliet qrib il-Port il-Kbir.
Waqt li ħafna Maltin kienu jaqilgħu l-għajxien mir-raba’, il-baċiri l-ġodda u l-qawwiet navali ħolqu bosta impjiegi għan-nies tal-Kottonera. Fil-portijiet bdew jaħdmu aktar u aktar nies. Bejn l-1871 u l-1881, l-għadd ta’ ħaddiema f’Malta żdied minn 40,699 għal 46,116. Ħafna minn dawn l-impjiegi ġodda kienu ta’ rġiel li jġorru t-tagħbiji (imsejħa psataż) u rġiel li jħottu l-faħam, filwaqt li n-numru ta’ ħaddiema kummerċjali kiber b’27 fil-mija.
Iżda kien hemm problema. Meta l-Flotta Ingliża fil-Mediterran kienet tkun qed tbaħħar, ħafna ħaddiema tat-Tarzna ma kienx ikollhom x’jagħmlu. Kien għalhekk li l-Ammiraljat iddeċieda li jibni vapur ġdid tal-gwerra, bl-isem HMS Melita, fil-Baċir Numru 3. Dan il-vapur, li kellu magna taħdem bil-fwar u tliet arbli għall-qlugħ, ipprovda x-xogħol lil dawk li kienu qiegħda. L-HMS Melita ġie varat fl-1888 u ssemma għall-Prinċipessa Victoria Melita, membru tal-familja rjali Ingliża li twieldet f’Malta, fil-Palazz ta’ Sant’Anton.
Sal-1891, ir-ritmu fil-port kien sar kajman iżda l-gvern u l-militar baqgħu jonfqu l-flus u l-ekonomija bdiet tiddependi dejjem aktar fuqhom. Bħal fil-każ tat-Tarzna tal-Ordni, l-esperti Ingliżi għallmu lill-ħaddiema Maltin l-aktar teknika ġdida fil-bini tal-vapuri u l-ħaddiema bdew jużaw dawn il-ħiliet biex jibnu d-dgħajjes tagħhom stess.
Waħda mill-ideat Ingliżi li biddlet il-mod kif jinbnew id-dgħajjes hawn Malta kienet dik tal-użu ta’ forom għal kull parti tal-qafas tad-dgħajsa. Dawn il-forom kienu jsiru mill-forma ta’ mudell ta’ nofs il-qiegħ ta’ dgħajsa. B’hekk inħolqu tipi ġodda ta’ dgħajjes għall-ħtiġijiet lokali, u wħud saħansitra nxtraw minn Ingliżi li kienu jgħixu Malta u fi nħawi oħra.
Malta kienet bażi importanti għall-provvisti matul l-Ewwel u t-Tieni Gwerra Dinjija. Mill-1914 sal-1918, meta l-Ewropa kienet fi gwerra, kien hawn 30,000 Malti jaħdmu fit-Tarzna, jgħinu lill-armata jew lill-qawwa navali Ingliża, jew jaħdmu mas-servizzi Ingliżi f’Malta. Malli l-gwerra ntemmet bit-Trattat ta’ Versailles, 10,000 raġel tilfu xogħolhom f’tebqa t’għajn. Eluf oħra kellhom jitilqu mit-Tarzna, u mal-20,000 ruħ sabu ruħhom qiegħda. Dan wassal għall-irvell tas-Sette Giugno (7 ta’ Ġunju), fejn fost l-erbgħa li nqatlu kien hemm żagħżugħ mill-Birgu.
Għal bosta nies, l-aktar dawk bla sengħa u bla edukazzjoni, l-emigrazzjoni dehret bħala l-unika soluzzjoni. Wara t-Trattat ta’ Versailles, 10,000 ruħ telqu lejn il-Kanada filwaqt li 40,000 Malti u Għawdxi applikaw għal passaport biex jitilqu lejn pajjiżi bħall-Ingilterra, l-Awstralja, u l-Amerka ta’ Fuq u ta’ Isfel.
Sal-1921, madwar kwart tal-popolazzjoni ta’ Malta kienet tgħix fl-ibliet ta’ madwar il-port, bħall-Belt Valletta, it-Tlett Ibliet, u l-Furjana. Bosta kienu qed ifittxu impjieg mal-gvern kolonjali. Madwar terz ieħor kienu joqogħdu fis-subborgi tal-istess inħawi, filwaqt li l-bqija kienu mferrxin qalb il-kampanja, fejn xogħol fil-biedja kien l-aktar komuni.
Meta faqqgħet it-Tieni Gwerra Dinjija, it-Tarzna ħarġet talba għall-volontieri biex jitwaqqaf id-Dockyard Defence Battery. Aktar minn 5,000 raġel ta’ snajja’ differenti wieġbu għal din is-sejħa. Id-Dockyard Defence Battery twaqqfet f’Settembru tal-1939, bil-kwartieri tagħha fl-Anti-Gas School ta’ Kordin. Il-ħaddiema tat-Tarzna tal-Ammiraljat kienu jagħmlu x-xogħol regolari tagħhom kif ukoll iħaddmu l-kanuni tad-difiża skont min ikun imissu.
Fl-10 ta’ Jannar 1941, l-HMS Illustrious, aircraft carrier Ingliż, irnexxielu jidħol fil-Port il-Kbir minkejja l-ħsarat kbar li ġarrab. Il-ħaddiema tat-Tarzna bdew isewwuh bla telf ta’ żmien. F’dak ix-xahar, sittin ajruplan tal-gwerra tal-Ġermanja ppruvaw jeqirduh iżda bis-saħħa tal-ħaddiema qalbiena tal-Dockyard
Defence Battery, kif ukoll il-bdoti ta’ ajruplani tal-gwerra tal-Ingilterra, l-aircraft carrier intlaqat darba biss.
L-attakki mill-ajru kienu fl-eqqel tagħhom fl-1942, u t-Tarzna spiss kienet tkun fil-mira. F’April tal-1942, l-Ammirall Supretendent tat-Tarzna ta’ Malta rrapporta li minħabba l-bumbardamenti Ġermaniżi, kien hemm ħsarat kullimkien ħlief fit-taqsimiet li kienu ttieħdu taħt l-art, filwaqt li l-elettriku u t-telefown ħafna drabi kienu qed ikunu maqtugħin.
Sal-1832, it-Tarzna kienet titmexxa minn bniedem imlaħħaq magħruf bħala l-Kummissarju Residenti tal-Bord tal-Qawwa Navali. Wara, it-tmexxija tat-Tarzna għaddiet f’idejn l-Ammiralli Supretendenti. Il-Maltin kienu jitħallew ’il bogħod minn karigi għoljin, u dan kien idejjaqhom ħafna. Mhux biss, iżda ħafna drabi l-ħaddiema Maltin kienu jitħallsu inqas mill-ħaddiema Ingliżi għall-istess xogħol.
Billi x-xogħol tat-Tarzna kien jikkonsisti l-aktar fit-tiswija ta’ vapuri tal-gwerra, il-ħaddiema Maltin kienu jmorru tajjeb fi żmien ta’ gwerra iżda fi żmien ta’ paċi s-sitwazzjoni kienet tkun mod ieħor. Dan wassal biex ħafna mill-ħaddiema jingħaqdu flimkien u jiffurmaw trade union b’saħħitha. Riedu jipproteġu l-impjieg tagħhom, itejbu l-kundizzjonijiet tax-xogħol u tal-għajxien, u jiġġieldu għal dak li dehrilhom li kien ġust.
Il-General Workers Union twieldet lejn tmiem l-1942 fost il-ħaddiema tat-Tarzna tal-Ammiraljat Ingliż. Raġel li kien jismu Reggie Miller, u li kien jaħdem bħala skrivan it-Tarzna, ikkonvinċa ġemgħa żgħira ta’ ħaddiema biex joħolqu union setgħana li tibqa’ tissemma fl-istorja.
Għodwa waħda f’Marzu tal-1959, it-Tarzna għaddiet f’idejn kumpanija minn Wales bl-isem Messrs C.H. Bailey, li kienet esperta fit-tiswija tal-vapuri. Il-pjan kien li t-Tarzna tibqa’ taħdem fuq vapuri tal-qawwa navali iżda fl-istess waqt taċċetta aktar xogħol kummerċjali. Din il-bidla ġabet magħha pressjoni akbar biex il-vapuri jissewwew malajr u mingħajr ma jintefqu ħafna flus. Ħinijiet twal ta’ xogħol saru xi ħaġa ta’ kuljum, għax kull siegħa li vapur kien iqatta’ fil-baċir kienet tfisser inqas flus għal sidu.
It-Tarzna ma kinitx biss post fejn jissewwew il-vapuri iżda wkoll post fejn is-subien jibnu l-ġejjieni tagħhom. Is-sengħa kienet tgħaddi minn ġenerazzjoni għal oħra. Is-subien kienu jiġu mgħallma minn ħaddiema kwalifikati li kienu jgħaddulhom kulma jafu. Kienu jitgħallmu s-sengħa billi jagħmlu l-għodda tagħhom stess, u huma u jitgħallmu kienu jibnu ħbiberiji sodi għall-bqija ta’ ħajjithom.
Iżda ma kinitx ħajja ta’ xogħol biss. Kien ikollhom attivitajiet soċjali, kienu jaqilgħu xi ħaġa tal-flus, u jekk iridu setgħu saħansitra jistudjaw it-teorija biex jiksbu ċertifikat mill-Istitut tas-City & Guilds ta’ Londra. Meta ż-żminijiet bdew jinbidlu u bdiet dieħla teknoloġija ġdida li minflok isammru l-imsiemer rathom jiwweldjaw il-folji tal-azzar, u minflok ipinġu l-mudelli b’idejhom rathom jiddisinjaw bil-kompjuter, dawn il-ħaddiema riedu bilfors ikunu kapaċi jitgħallmu malajr. B’xorti tajba, it-Tarzna kienet tipprovdilhom programmi ta’ taħriġ biex ilkoll kemm huma jibqgħu aġġornati.
Kemm kien hemm impjiegi differenti fit-Tarzna! Xi ħaddiema kienu fundituri, li kienu jagħmlu oġġetti bil-metall. Oħrajn kienu ħaddieda, jagħtu l-forma lill-metall jaħraq. Kien hemm il-mastrudaxxi li jaħdmu l-injam, u l-welders li jwaħħlu bċejjeċ tal-metall ma’ xulxin permezz tas-sħana.
Iżda l-lista ma tiqafx hemm! Kien hemm il-blasters li jnaddfu u jillixxaw l-uċuħ, il-fitters li kienu jsewwu l-makkinarju u l-wajers tad-dawl, u l-fitters l-oħra li kienu jieħdu ħsieb il-magni. U ma ninsewx lil dawk li kienu jaħdmu fuq il-kanen, ix-shipwrights li kienu jibnu u jsewwu l-vapuri, u dawk li kienu jagħmlu l-boilers. Kien hemm ukoll il-ħaddiema li jiddisinjaw il-parts, id-draughtsmen li jfasslu l-pjanti, u dawk li jagħmlu l-folji tal-azzar. U naturalment kien hemm l-istorekeepers li kienu jżommu rekord tal-għodod u l-materjal kollu, u l-mekkaniks li jsewwu l-vetturi fit-taqsima tat-trasport.
Imma stenna, hemm iżjed! Kien hemm il-foremen li jissorveljaw ix-xogħol, l-istimaturi li jikkalkulaw l-ispejjeż, dawk li jippjanaw kif se jitqassam ix-xogħol, u l-inġiniera li jiċċekkjaw it-tiswijiet. U biex kollox jibqa’ miexi ħarir kien hemm il-managers tal-produzzjoni b’għajnejhom fuq il-progress, filwaqt li l-managers tal-elettriku kienu jieħdu ħsieb il-provvista tad-dawl.
Madoffi, taqta’ nifsek issemmihom biss! Dawn il-ħaddiema kienu intelliġenti ħafna u kienu joħorġu b’soluzzjonijiet kreattivi għal kull tip ta’ problema. Il-post fejn kienu jesperimentaw bl-ideat li jiġuhom f’moħħhom kien magħruf bħala d-Dockyard Electrical Shop Test Bay – ċentru ta’ innovazzjoni ta’ veru!
Michael Parnis, li kien shipwright u trejdunjonista, jiftakar li f’disa’ xhur biss l-apprendisti tant kienu jkunu tgħallmu li prattikament setgħu jsewwu kwalunkwe ħsara fid-dar – minn kanen joqtru sa dawl maqtugħ. Dan kien tassew il-post fejn it-tagħlim, ix-xogħol u l-kreattività kienu jibdluk minn daqsxejn ta’ tfajjel għal mastru tas-snajja’ kollha!
Ix-xogħol ma kienx jgħodd għal min hu beżżiegħ – kien xogħol iebes, storbjuż, maħmuġ, u xi drabi tal-biża’. Sew jekk fil-kesħa ta’ ħdejn il-baħar u sew jekk fis-sħana infernali tal-funderija, din kienet ħidma ta’ intensità kbira. Immaġinak shipwright, trid tifforma u tibni kull vapur daqsiex! Dak kien ifisser ħafna qtugħ u welding u xrar itir u metall ifexfex. U jekk dan ma kienx biżżejjed, ridt tkun moħħok hemm il-ħin kollu, l-aktar meta tħaddem makkinarju goff, għax mossa waħda ħażina setgħet taqliblek ħajtek ta’ taħt fuq jew teħodhielek.
Il-periklu kont issibu jħuf anki fejn ma tobsrux – ngħidu aħna fl-arja li tagħtik in-nifs. Ix-xogħol bl-asbestos, materjal li llum nafu li jikkawża l-kanċer, kien sogru ieħor meħud minn dawn il-ħaddiema kuraġġużi. Imbagħad kien hemm dawk li jnaddfu t-tankijiet, li aktarx kellhom l-aktar xogħol ta’ sogru. Lejl minnhom, fi Frar tal-1995, seħħet diżgrazzja kbira meta kien hemm splużjoni fuq it-tanker Libjan ‘Um el Faroud’, li swiet il-ħajja ta’ disa’ ħaddiema tat-Tarzna u farrket it-twieqi ta’ bosta djar fl-Isla.
Joseph Gouder, li qatta’ kważi nofs seklu fit-Tarzna, jiftakar li sakemm dam jaħdem hemm mietu b’kollox 41 minn sħabu. Dawn id-diżgrazzji kienu jkomplu jsaħħu r-rabta u s-sens ta’ komunità fost il-ħaddiema, li kienu jieħdu ħsieb xulxin biex jippruvaw jevitaw korrimenti u mwiet fuq il-post tax-xogħol. Kważi dawk kollha li kienu jaħdmu t-Tarzna jgħidulek li kien hemm atmosfera ta’ familja minkejja l-periklu u t-tensjoni maħluqa mill-politika u mill-qagħda ekonomika.
Mal-milja taż-żmien, it-Tarzna għaddiet minn bosta bidliet. Minn bażi navali għal ċentru ta’ tiswija ta’ vapuri ċivili, il-ġrajja tat-Tarzna kompliet tiżvolġi. Fi Frar tal-1968 ma baqgħetx tilqa’ vapuri navali, u l-Qawwa Navali Rjali telqet għalkollox fl-1979. Mill-1979 sal-1996, it-Tarzna kienet immexxija minn kunsill tal-ħaddiema u kienet issewwi vapuri ċivili minflok navali. Iżda fl-2010, wara li ġarrbet telf kbir, il-kumpanija Malta Shipyards Ltd kellha tagħlaq u tgħaddi t-tmexxija f’idejn Palumbo Shipyards. Hekk beda kapitlu ieħor, b’Palumbo tagħti ħajja ġdida lit-Tarzna permezz tal-kiri ta’ faċilità tal-jottijiet li tinkludi baċir u saqaf jintewa.
Min jaf xi jmiss għal dawn il-qaliet biżlin?
It-tagħrif għal din il-kitba nkiseb minn dawn is-sorsi:
- ‘Cottonera, Three Cities behind Brothers-in Arms’ by Christian Formosa and published by Heritage Malta, 2023.
- ‘The Dockyard from the Worker’s Perspective, 100 Interviews’ by Tony Cassar, Gianluca Falzon, Joseph Meli and Sarah Yeomans. Published by Heritage Malta, 2024.