IX-XOGĦOL TAS-SUF U L-INSIĠ

To Share

IX-XOGĦOL TAS-SUF U L-INSIĠ

Il-bniedem minn dejjem uża s-suf u l-ġlud tal-annimali biex iżomm sħun u jħares il-ġilda tiegħu mill-elementi. Bi żraben tal-ġilda seta’ jimxi distanzi twal, u bis-suf tal-annimali seta’ jissaporti l-kesħa kiefra tax-xitwa.

Nafu li daqs 7000 sena ilu f’Malta kien hawn nagħaġ, mogħoż, baqar u barrin, għax fi wħud mill-monumenti Neolitiċi u kumplessi storiċi tal-gżejjer tagħna hemm imnaqqxin xbihat ta’ dawn l-annimali. Nistgħu nassumu li l-ewwel nies li għexu Malta, u li aktarx ġew minn Sqallija, kienu jġiżżu l-merħliet tagħhom u jagħżlu s-suf biex jagħmlu l-ħwejjeġ. Hu maħsub ukoll li dawn l-ewwel nies kienu jinnegozjaw mal-gżejjer Sqallin ta’ Lipari u Pantellerija u forsi kienu jpartu s-suf jew ħwejjeġ tas-suf ma’ żnied u ossidjana biex jagħmlu l-għodda.

Aktarx li kienu l-Feniċi li introduċew is-sengħa tal-insiġ u taż-żbigħ tad-drapp f’Malta u Għawdex. Nafu b’ċertezza li fi żmien ir-Rumani, Malta kienet famuża għal għażel ta’ kwalità għolja li kien isir mix-xitla tal-kittien. Madankollu, Silius Italicus, senatur Ruman li kien jikteb poeżiji epiċi bil-Latin, irrefera għal Malta wkoll bħala lanigera, jiġifieri produttriċi tas-suf. Skont l-arkeologa Brunella Bruno, is-suf aktarx kien jiġi esportat fl-istat naturali tiegħu lejn il-port ta’ Sirakuża fi Sqallija.

Matul il-ħakma tal-Għarab f’Malta, kien hawn ħafna mergħat u merħliet. Il-ġeografu Ibn-Hawqal isemmi l-għadd kbir ta’ mtaten li kont issib hawnhekk. Fis-seklu 16, anke Quintinus ta’ Lyon innota l-mergħat sbieħ ta’ Malta. Bil-ħalib tan-nagħaġ kien isir il-ġobon lokali magħruf bħala ġbejna, tradizzjoni li għadha magħna sal-lum.

L-Għarab daħħlu x-xitla tal-qoton għall-ewwel darba f’Malta fis-seklu 9, u din għenet biex l-ekonomija Maltija tikber. Sal-1164, in-negozjanti Maltin kienu diġà qed jesportaw il-qoton lejn Genoa. Anke s-suf kien jiġi esportat, iżda f’ammonti iżgħar għax ħafna minnu kien jintuża biex isiru l-ħwejjeġ f’Malta stess. Filwaqt li l-għonja kienu jilbsu l-ħarir, l-imbrukkat u l-qoton fin, il-klassijiet aktar baxxi kienu jilbsu ħwejjeġ tas-suf inqas raffinati.

Fl-1576, Nicolo de Nicolai osserva li n-nisa Griegi, Taljani, Mori u Maltin ta’ fama ħażina fl-inħawi tal-port kienu jilbsu mantell fin tas-suf abjad, imsejjaħ barnuco mill-Mori, fuq qmis twila bajda. Is-suf kellu użu ieħor ukoll. Kull sena, ftit suf kien jintuża biex jissostitwixxi jew jifrex għoqiedi tas-suf qodma u ebsin fl-imtieraħ. Is-suf kien jintuża wkoll fil-kura tradizzjonali popolari. Fl-imgħoddi, ponn suf sħun xi drabi kien jingħafas fuq xi boċċa fis-sider biex itaffi l-uġigħ.

Għal żmien twil, in-nisa Maltin kienu jdaħħlu xi ħaġa żejda billi jagħżlu u jinsġu s-suf u l-qoton għan-negozjanti. L-għodda tagħhom kienet il-magħżel – qasba rqiqa li magħha jiddawwar il-ħajt, u li saret is-simbolu tan-nisa beżlin. Dokumenti li jirrakkontaw il-każ stramb ta’ Betta Caloiro, mara Bormliża li fl-1608 ntbagħtet il-ħabs tal-Palazz tal-Inkwiżitur għax qalu li kienet saħħara, juru li l-għażil kien attività komuni fost in-nisa dak iż-żmien The Devil’s Bride

Minn età żgħira, il-bniet kienu jibdew iħejju l-ġhież tagħhom, bħala parti mid-dota (flus u oġġetti mogħtija mill-ġenituri tagħhom meta jiżżewġu). Dan kien jinkludi ħwejjeġ, xugamani u lożor biex jeħduhom magħhom fid-dar il-ġdida wara li jiżżewġu.

Pereżempju, fl-1664 id-dota tas-Sinjorina Clara, bint ġenituri għonja – l-Onorevoli Simon Simonis u s-Sinjura Maria, kienet tinkludi bosta oġġetti. Hija ngħatat 35 skud f’muniti, sitt ilbiesi ġodda, żewġ pari lożor, tliet investi u żewġ xugamani. Ingħatat ukoll sodda tal-injam bil-baldakkin, mitraħ tas-suf miksi bit-tiben, par kuxxini rrakkmati bil-ħarir, par imħaded mimlijin bis-suf, u gverta tas-satin b’ħafna lwien. Id-dota tagħha kienet tinkludi wkoll pavaljun ikħal, dvalja u sitt srievet, żewġ għenienel – waħda tad-damask ikħal u l-oħra tas-satin aħdar bl-istrixxi, żewġ kowtijiet, velu ġdid, erba’ inkwatri, senduq tal-fagu, mejda u erba’ siġġijiet żgħar, għonnella użata, kowt griż qasir, u dublett ġdid.

Mhux is-sinjuri biss kien ikollhom id-dota. It-tfajliet komuni kienu jużaw il-flus li jdaħħlu mix-xogħol tal-bizzilla u mill-insiġ biex jixtru drappijiet u oġġetti meħtieġa għall-ħjata ħalli jgħaqqdu d-dota. Kienu jaħdmu flokkijiet u lbiesi bis-suf tan-nagħaġ li kienu jsibu f’darhom stess. Dan kien il-mod kif iqattgħħu l-lejla fix-xitwa, fi żmien meta ma kienx hawn elettriku u filgħaxija l-familja kollha kienet tinġabar madwar id-dawl ta’ lampa waħda u tqatta’ ħin flimkien magħruf bħala ‘sahra’.

L-imqass speċjali li bih kienu jġiżżu n-nagħaġ kien jissejjaħ ‘ġelem’. Is-suf tan-nagħaġ kien jinbiegħ lin-nissieġa iżda ftit minnu kien jinżamm għall-użu tal-familja. Fil-festa ta’ Sant’Anna, is-26 ta’ Lulju, in-nisa u l-ulied bniet tal-bdiewa u r-ragħajja kienu jieħdu s-suf miksub frisk min-nagħaġ u jmorru jaħsluh fil-baħar. Imbagħad kienu jinsġuh f’darhom stess jew jeħduh għand nissieġa biex bih tagħmel il-fardi (tip ta’ tapit), gvieret u oġġetti oħra bin-newl. Il-biċċa xogħol biex jinżebgħu d-drappijiet ħafna drabi kienet titħalla f’idejn l-irġiel. Illum in-nagħaġ iġiżżuhom b’għodda tal-elettriku.

L-insiġ hu l-proċess fejn isiru drappijiet, twapet, gvieret u oġġetti oħra billi żewġ settijiet ta’ ħajt jitrikkbu fuq u taħt xulxin. Din hija waħda mill-eqdem snajja’ fid-dinja. In-nissieġa jużaw ħjut magħmula minn fibri naturali bħall-qoton, il-ħarir u s-suf. Jistgħu jinsġu wkoll strixxi rqaq ta’ kważi kull materjal flessibbli, inkluż weraq tal-pjanti.

Is-suf u l-qoton kienu jinħadmu b’mod li jixxiebah:

Il-qoton

L-ewwel il-ħaddiema nisa kienu jifirdu l-qotna minn mal-fosdqa (idommu), imbagħad jużaw magna tradizzjonali biex ineħħu ż-żerriegħa (jaħalġu). Wara li titneħħa ż-żerriegħa, il-qoton ried jitrattab biex ikun jista’ jinħadem. Dan kien ix-xogħol tad-daqqaq, li kien jiċċattja l-qoton bid-daqqiet.

Ladarba l-qoton ikun trattab, in-nisa kienu jagħżluh fuq magna apposta msejħa ‘magħżel’ biex isir ħajt fin. Il-ħajt kien jiddawwar mal-imkebba, u mbagħad is-seffieħa kienet tħejji l-ħajt għall-medd. Fl-aħħar, mara oħra magħrufa bħala tewwejja kienet titwi l-ħajt biex ikun lest għall-insiġ.

Aqra aktar dwar l-istorja tal-qoton f’Malta hawnhekk:

L-INDUSTRIJA TAT-TESSUTI TAL-QOTON U L-MERKANTI MALTIN

Is-sengħa ta’ kif jinħadem is-suf tingħata l-ħajja fil-Palazz tal-Inkwiżitur

Fil-Palazz tal-Inkwiżitur fil-Birgu, fejn tinżamm il-Kollezzjoni Nazzjonali tat-Tessuti, Annamaria Gatt, il-Kuratriċi ta’ Heritage Malta għall-Kostumi u t-Tessuti, u tim ta’ volontieri qed jaħdmu bla heda biex jerġgħu jagħtu l-ħajja lis-sengħa ta’ kif jinħadem is-suf. Il-proċess tat-tmaxxit u l-għażil biex jinħoloq suf magħmul lokalment qed isir dejjem aktar rari.

Heritage Malta qed tiddokumenta l-proċess kollu, mill-materja prima sal-prodotti lesti, bħala parti minn sensiela li tiffoka fuq l-istorja, l-etnografija, l-edukazzjoni u l-konservazzjoni.

Illum il-liġi tipprojbixxi l-ħasil tas-suf fil-baħar u għalhekk is-suf sar jinħasel fil-ħwat. Qabel kont trid ħamest ijiem u għaxra min-nies biex taħsel, tnaddaf u tnixxef is-suf ta’ 16-il nagħġa. Is-suf l-ewwel jitnaddaf bl-idejn biex jitneħħa xi ħmieġ u biċċiet tal-ħaxix li jista’ jkun hemm. Imbagħad jitħalla jixxarrab fil-misħun bis-sapun għal xi nofs siegħa għal tliet darbiet, u wara jitħalla jixxarrab fil-misħun mingħajr sapun għal darbtejn. Huwa important li s-suf ma jintgħasarx għax inkella jitgħaqqad. Fl-aħħar is-suf jinfirex barra għax-xemx biex jinxef.

Ladarba s-suf ikun nixef, jintmaxat biex jitneħħewlu l-għoqiedi kollha u biex ikompli jitnaddaf, imbagħad jitkebbeb u jkun lest biex jingħażel.

Segwi l-proċess hawnhekk:

Is-suf bħalma kien isir fis-seklu 19

Fi żmien il-ħakma Ingliża, is-suf, flimkien mal-kawkaw, il-ħwawar, il-kafè, il-qanneb, il-ħarir, il-qoton ta’ barra, l-injam, u l-weraq tat-tabakk, kien jiġi importat primarjament biex jerġa’ jiġi esportat. Sa ftit ilu, f’Malta u Għawdex kien hawn industrija żgħira fejn kienu jinħadmu flokkijiet tas-suf u jintisġu twapet bis-suf tan-nagħaġ għat-turisti.

Nissieġ li żamm ħajja s-sengħa tal-insiġ bin-newl huwa Antoine Vella, magħruf bħala Antoine tan-Newl. Antoine jaħdem mir-Rabat, Malta, u tgħallem is-sengħa mingħand il-ġenituri tiegħu ta’ età żgħira ħafna. Fis-sajf spiss issibu jinseġ f’xi festival jew fil-misraħ ta’ xi raħal. Jaħdem ħafna biex iżomm din it-tradizzjoni ħajja billi jagħmel twapet, throwovers, cushion covers u basktijiet sostenibbli fejn juża l-aktar il-qoton lokali u s-suf tan-nagħaġ ta’ Malta. Fuq in-naħa l-oħra tal-Fliegu, f’Għawdex, Alda Bugeja wkoll ħadmet ħafna biex iżżomm is-sengħa ħajja u regolarment tmexxi workshops dwar l-insiġ bin-newl u l-macramé.

Ara lil Antoine jaħdem hawnhekk:

It-tagħrif għal din il-kitba nkiseb minn dawn is-sorsi:

‘The Woman in Gozitan Folklore’ ta’ Anton F. Attard. Ippubblikat fil-Gozo Observer nru 29, 2013.
‘Roman and Byzantine Malta, Trade and Economy’ ta’ Brunella Bruno. Ippubblikat minn Midsea Books, 2009.
‘Clothes, Status and Class in Malta under the Order of St John’ ta’ Carmel Cassar. Ippubblikat f’Sacra Militia, ħarġa 8, 2009.
‘Features of an Island Economy: Malta 1800 – 1914’ ta’ Arthur G. Clare. Ippubblikat f’Hyphen, 2(6), 235-255, 1981.
‘Malta and Genoa:1150 – 1375’ ta’ Stanley Fiorini (2016), aċċessat f’Lulju 2024: https://www.academia.edu/93838013/Malta_and_Genoa_1150_1375
‘Snajja’ tradizzjonali Għawdxin – il-Biedja’ ta’ Victor Grech. Ippubblikat f’Eku tal-Banda, 2014.
‘Seven Ages of Antiquity in Malta’ ta’ Harrison Lewis. Ippubblikat f’The Malta Year Book, B. Hilary (ed.), Malta, De La SaIle Brothers Publications, pp. 436-442, 1975.
‘Antoine Vella’. Aċċessat f’Lulju 2024: https://maltacrafts.org/project/antoine-vella/